TARİHİ COĞRAFYASI

        Tarihçilerin genel ifadesiyle Mezopotamya  bölgesi “Tarihin Şahidi”dir. Dünya üzerinde bu kadar çok savaşın yaşandığı başka bir bölge yoktur.  Pek çok sayıda medeniyete ev sahipliği yapmış olan Mezopotamya Bölgesi, tarihin hiçbir döneminde önemini kaybetmemiştir. Bu önemini Fırat ve Dicle’nin ortasındaki verimli topraklarına borçludur. Burası, biraz güçlenen devletlerin ele geçirmek istediği bölgelerin başında gelmiştir. Tarih boyunca her iki nehire yakın yerlerde önemli kentler kurulmuş ve sağlam kaleler yapılmıştır. Tarihin en kanlı savaşları bu bölge için meydana gelmiştir. Hititler, Asurlar, Mitanniler, Akatlar, Urartular, Medler, Persler, Romalılar, Bizanslılar, Eyyubiler, Selçuklular, Moğollar, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Osmanlılar bu topraklara sahip olmuşlardır. Bölge Osmanlı  idaresine girdikten sonra uzun yıllar savaşsız bir dönem geçirmiştir. Günümüzde, bu bölge (Mezopotamya) Türkiye, Irak ve Suriye’nin  sınırları içerisinde kalmaktadır. İşte Siverek dünya coğrafyası açısından bu kadar önemli bir bölgenin merkezinde yer almaktadır.

Tarihin ilk çağlarında Siverek ve çevresi değişik isimlerle anılmıştır. Tarih kitaplarında Halzidima [1] olarak geçen bölgenin merkezi Kinaba [2] yani Siverek kasabası idi. Asurlular  dönemine rastlayan bu isimlendirmede bu günkü Siverek’in yerinde olduğu bilinen Kinabu şehri kanlı savaşlara sahne olmuş bir kenttir. Bazı kaynaklarda ve haritalarda Halzi-Luka olarak da gösterilmektedir. 

Bu bölgeye verilen isimlerden biri de Subartu ’dur[3] “ırmaklar arası” anlamına gelen bu isimle aynı bölgede yaşamış olan Subaru’lar M.Ö. 3000’li yıllarla tarihlenmektedirler.

Siverek’in bulunduğu bölge Hitit-Asur-Mitanni dönemlerinde Kummuh [4] bölgesi olarak geçmektedir. Kummuh bölgesi Diyarbakır ile Urfa arasındaki bölgeyi kapsamaktadır. Asur vesikalarında Kutmukhi olarak geçen bu şehir devletinin yeri Prof.Dr.Firuzan KINAL’a göre tam olarak tesbit edilememiştir.[5] Hititlerin bu bölgede çok sayıda şehir devletleri bulunmakta idi. Siverek bölgesi de batıda Kizzuwadna ’ya[6] kuzeyde önemli kent olan İsuwa ’ya komşu idi. O dönemlerde adı İsmerika [7] olarak geçen Siverek, Mitanni  devletinin önemli şehir devletlerinden biridir.

Bir süre Arami (Süryani) göçlerine sahne olan Siverek’in özellikle Karacadağ  taraflarına Aramiler yerleşmiş ve burası için Kişyari [8] (Kaşyari, kashiari), ismini kullanmışlardır. Aramiler bu dönemlerde Siverek’te etkin olmuşlarsa da Asurluların sürekli baskıları neticesinde bölgenin idaresini onlara terk etmek zorunda kalmışlardır. Aramiler döneminde Süryaniler tarafından ismi Şebhabherak[9] olarak isimlendirilmiştir.

Ermenilerin hakim oldukları dönemlerde Sevaverek[10] olarak geçen ismi Arapların eline geçtikten sonra adı es- Süveyda olarak değişmiştir.

            Haçlı kontluğu döneminde Siverek’in ismi Sovorak olarak haritalarda yeralmaktadır. Gene Tarihçi Urfalı Mateos eserinde Siverek’in ismini Sevaragk olarak vermekte, aynı dönemlerde Ebul Farac ise ismi Sibabarak olarak yazmaktadır.

Bizanslılar döneminde ise ismi Sebaberak, Severak, ve as-suwaida olarak geçmektedir.[11]

            Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Siverek’in ismi bugünkü kullanıldığı şekliyledir.

            Mezopotamya bölgesi değişik isimler ile anılmaktadır. Yunanlı tarihçiler Dicle  ve Fırat  Nehirleri arasında kalan sahanın yukarı kısımlarını Yukarı Mezopotamya diye adlandırmışlardır. İslam coğrafyacıları da bölgeyi (ada anlamında) “el-Cezire ” diye isimlendirmektedirler. Ortalarda Urfa, Mardin, ve Diyarbakır bölgelerinin en fazla dikkat çektiği, el-Cezire mıntıkasının genel hatlarıyla batısında Şam, Kuzey batısında Antep, Maraş ve Malatya , doğusunda Doğu Anadolu bölgesi, güneyinde ise Irak yer almaktadır. “Ebu’l Fida’ya göre bu saha kuzeyde Malatya ve Amid (Diyarbakır) ile başlar, güneyde Anbar’dan  Tekrit’e uzanan bir hat ile Iraktan ayrılır. El-Cezire bölgesinin en büyük şehri Dicle üzerindeki Musul olan Diyar-ı Riba, Fırat üzerindeki Rakka (daha yukarıda Urfa) eksenli Diyar-ı Mudar  ile Amid merkezli ve en küçüğü sayılan Diyar-ı Bekir olmak üzere üç mıntıkaya taksim edilir. 

         Bu gün el- Cezirenin kuzeyi Türkiye, güneyi ise Irak topraklarında yer almaktadır.”[12] Siverek Diyar-ı Mudar  şehirlerinden biridir.

             “Coğrafyacıların ve tarihçilerin  bu bölgeden bahsederken kullandıkları  “Bilâd-ı Şarkiyye” ismi anlam olarak Doğu Vilayetleri kelimelerini karşıla-maktadır. Selçuklu’larda, Eyyubiler’de ve Osmanlılar’da kullanılan Bilad-ı Şarkıyye, Doğu karadeniz bölgesini dışarıda bırakacak şekilde, Trabzon’dan  İskenderun’a çekilecek bir hattın doğusunu ifade etmektedir. Mesela Selahaddin-i Eyyubi’ ye göre kuzeyde olmasına rağmen onun 1182-1185 yıllarında gerçekleştirdiği sefer ve fetihler “Şark İcraatları” olarak kaydedilmektedir. Aynı şekilde Türkiye Selçuklu Sultanı İzeddin Keykavus’un Haleb  şehri öncesinde Urfa ve Harran üzerine yürüyüşü de “Melik Eşrefin elinde bulunan Bilad-ı Şarkiyye’ye gidişi ...” başlığı altında zikredilmekte ve olaylar anlatılırken Hısn-ı Keyfa (Hasankeyf), Meyyafarikin (Silvan), Amid, (Diyarbakır), Ruha (Urfa), Harran,  Siverek, Sincar, Halep  ve Tell Başer gibi yerlerden bahsedilmektedir”.[13]

            Yukarıda coğrafi mekanını tarihi kaynaklar ışığında belirlemeye çalıştığımız Siverek ve çevresi bugün Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde Güneydoğu Anadolu bölgesinde Şanlıurfa vilayeti sınırları dahilinde yer almaktadır.